Febe: diaken, beschermster en brievendrager naar Rome

Inleiding

Wanneer Paulus aan het einde van zijn brief aan de Romeinen een indrukwekkende groep medewerkers noemt, begint hij met een vrouw: Febe.

Febe wordt niet zomaar terloops gegroet. Romeinen 16 begint met wat Susan Mathew omschrijft als een aanbevelingsbrief voor Febe. Paulus vraagt de christenen in Rome haar te ontvangen en haar te helpen met alles waarvoor zij hen nodig heeft. Pas daarna volgen zijn andere groeten.

Dat maakt Febe tot een bijzonder interessante vrouw in de vroegste kerk.

Febe bracht waarschijnlijk de Romeinenbrief naar Rome

De meest aannemelijke verklaring voor Paulus' aanbeveling is dat Febe degene was die de brief naar Rome bracht. Zij reisde vanuit de omgeving van Kenchreeën en Korinte naar Rome en droeg daarbij Paulus' schrijven mee.

Dat klinkt voor moderne oren misschien alsof zij gewoon de postbode was. Maar daarmee onderschatten we de betekenis van een briefdrager in de oudheid.

Een brief werd niet simpelweg bezorgd om vervolgens zelfstandig en stil gelezen te worden. De persoon die de brief overbracht, vertegenwoordigde in zekere zin ook de afwezige afzender. Wanneer een brief binnen een gemeenschap werd ontvangen, moest hij worden voorgelezen. De boodschapper kon daarbij informatie over de afzender geven en vragen over de boodschap helpen beantwoorden.

Daarom is het belangrijk wat Paulus hier doet. Hij vertrouwt zijn brief toe aan Febe en beveelt haar bij de Romeinse christenen aan.

En dat was niet zomaar een brief.

Het is de brief waarin Paulus uitvoerig spreekt over zonde en genade, Joden en niet Joden, rechtvaardiging, leven door de Geest, Israël, de gemeente, christelijke ethiek en de onderlinge eenheid van gelovigen.

Wanneer Febe inderdaad Paulus' briefdrager was, kwam deze theologisch bijzonder rijke brief dus door de handen en de stem van een vrouw bij de christenen van Rome terecht.

Febe las de brief voor en hielp hem begrijpen

Dat maakt haar taak nog interessanter. Als briefdrager zal Febe waarschijnlijk niet alleen de tekst hebben afgeleverd, maar ook betrokken zijn geweest bij de eerste publieke communicatie ervan.

We kunnen niet bewijzen dat zij vervolgens een soort moderne Bijbelstudie over Romeinen gaf. Maar binnen de antieke briefcultuur is het goed voorstelbaar dat zij de brief voorlas, mondeling toelichtte en vragen over Paulus' bedoeling kon beantwoorden.

Zij kende Paulus persoonlijk. Paulus vertrouwde haar. Wanneer de gemeente wilde weten wat Paulus precies bedoelde, waarom hij dit schreef of wat de achtergrond ervan was, dan was Febe de persoon die vanuit Paulus' omgeving in Rome arriveerde.

In die betekenis kunnen we zeggen dat Febe niet alleen drager, maar waarschijnlijk ook een eerste vertolker van de Romeinenbrief was.

De christenen in Rome hoorden Paulus' theologie mogelijk voor het eerst via de stem van Febe.

Paulus noemt haar diakonos

Dat past bij de manier waarop Paulus haar beschrijft. Hij noemt Febe een διάκονος, diakonos van de gemeente in Kenchreeën.

Dat woord wordt soms eenvoudig vertaald als “dienares”. Daardoor kan gemakkelijk het beeld ontstaan van een vrouw die vooral praktische taken op de achtergrond uitvoerde. Maar precies over die interpretatie bestaat discussie. Mathew en Buda laten zien dat de betekenis kan variëren van praktische dienstverlening tot erkende verantwoordelijkheid en leiderschap binnen de gemeente van Kenchreeën.

Opvallend is bovendien dat Paulus voor Febe hetzelfde woord diakonos gebruikt dat ook elders binnen zijn missionaire wereld voor bediening wordt gebruikt.

Febe was dus niet zomaar een behulpzame vrouw. Paulus verbindt haar rechtstreeks aan de gemeente van Kenchreeën en benoemt haar bediening.

Prostatis: een vrouw die anderen ondersteunde

Paulus gebruikt vervolgens nog een bijzonder woord voor haar: προστάτις, prostatis.

Hij schrijft dat Febe een prostatis is geweest van velen, ook van hemzelf.

Dat woord kan worden weergegeven als beschermster, patrones of weldoenster. Het plaatst Febe opnieuw niet als afhankelijke figuur aan de rand van Paulus' netwerk. Integendeel, Paulus erkent openlijk dat hijzelf door haar geholpen is.

Mathew benadrukt daarom de wederkerigheid in hun relatie. Paulus is niet eenvoudig de grote apostel die een vrouwelijke helper opdrachten geeft. Febe heeft Paulus en anderen ondersteund. Vervolgens gebruikt Paulus zijn eigen netwerk om ervoor te zorgen dat de christenen in Rome haar ontvangen en ondersteunen.

Dat is belangrijk voor het grotere beeld van Romeinen 16. Mathew stelt dat de vrouwen die Paulus noemt omschrijvingen krijgen die overeenkomen met taal die hij ook voor zijn mannelijke medewerkers en zelfs voor zichzelf gebruikt. Zij concludeert daaruit dat deze vrouwen invloedrijke posities binnen de vroegchristelijke gemeenschappen konden innemen.

Een vrouw met Paulus' brief in haar handen

Het beeld waarmee we Febe mogen onthouden is daarom veel rijker dan dat van een vrouw die toevallig in Romeinen 16 wordt genoemd.

Febe is zuster, diakonos en prostatis. Zij is waarschijnlijk ook Paulus' brievendrager naar Rome.

Daarmee kreeg zij een uitzonderlijke verantwoordelijkheid. Paulus vertrouwde haar waarschijnlijk de tekst toe die wij vandaag kennen als de Brief aan de Romeinen.

Zij bracht hem naar de gemeente. Zij vertegenwoordigde Paulus bij zijn afwezigheid. Zij zal de brief waarschijnlijk hebben voorgelezen en kon als gezant van Paulus helpen bij het begrijpen ervan.

Voordat generaties theologen Romeinen gingen uitleggen, was het waarschijnlijk Febe die de christenen in Rome voor het eerst hielp Paulus' woorden te horen en te verstaan.

Dat is geen klein detail in de geschiedenis van vrouwen in de kerk.