Dr. Ralf Lubs · PeaceLiterature
Medewerker van Bijbelse Gelijkheid.
Lees het oorspronkelijke artikel op de website van Ralf Lubs
Volledige Nederlandse vertaling van het Franse artikel van Ralf Lubs. De Griekse termen en de nuanceringen van de auteur zijn behouden. De vertaalde citaten volgen de formuleringen van de auteur.
Inleiding
Romeinen 16 wordt soms behandeld als een eenvoudig aanhangsel met groeten. Toch maakt dit hoofdstuk zichtbaar van welk kerkelijk en missionair netwerk Paulus deel uitmaakt. Verschillende mensen die hij noemt, hebben met hem gewerkt, met hem geleden, gemeenten in hun huis ontvangen of erkenning gekregen voor hun werk ‘in de Heer’.
We moeten onderscheid maken tussen wat de tekst uitdrukkelijk zegt en een historische reconstructie. Paulus zegt niet dat deze lijst een officieel bewijs van zijn apostelschap vormt. Ook staat er in Romeinen niet uitdrukkelijk dat Febe de brief in het openbaar heeft toegelicht. Het hoofdstuk laat wel een netwerk van relaties zien dat Paulus geloofwaardigheid verleent, en geeft Febe een bijzondere vertrouwenspositie.
1. Paulus’ apostelschap vormt het kader van Romeinen
Romeinen 1:1–5 stelt Paulus voor als κλητὸς ἀπόστολος, ‘geroepen apostel’. Hij heeft χάριν καὶ ἀποστολήν, ‘genade en apostelschap’, ontvangen om onder de volken gehoorzaamheid aan het geloof tot stand te brengen. Romeinen 15:15–21 komt terug op de genade die Paulus heeft ontvangen voor zijn bediening onder de volken.
Romeinen 16 sluit dus een brief af waarin Paulus zijn evangelie, zijn opdracht en zijn zendingsplannen al heeft uiteengezet. De persoonlijke relaties in het laatste hoofdstuk geven die zending een concreet gezicht.
2. Een netwerk van relaties dat vertrouwen wekt
Prisca en Aquila zijn Paulus’ συνεργοί, medewerkers. Zij hebben hun leven voor hem gewaagd, en in hun huis komt een gemeente samen. Andronikus en Junia zijn met Paulus verbonden en hebben met hem gevangenschap meegemaakt. Urbanus is zijn medewerker. Anderen worden beschreven als beproefde gelovigen, geliefden of mensen die werken in de Heer.
Verschillende van hen vervullen duidelijk een bediening: zij werken mee aan de zending, stellen hun huis open voor de gemeente of staan bekend om hun inzet. Zij konden op een heel natuurlijke manier getuigen van de werkelijkheid van Paulus’ bediening en zijn relaties.
3. Febe krijgt een aanbeveling, niet alleen een groet
Paulus schrijft: Συνίστημι δὲ ὑμῖν Φοίβην τὴν ἀδελφὴν ἡμῶν — ‘Ik beveel u Febe aan, onze zuster’. συνίστημι (synistēmi) kan betekenen: iemand voorstellen, aanbevelen of een gunstig getuigenis over iemand geven.
Met die formulering geeft Paulus de ontvangers al vooraf reden om haar te vertrouwen. Febe komt met zijn aanbeveling.
4. Febe, diakonos van de gemeente in Kenchreeën
Paulus voegt eraan toe: οὖσαν καὶ διάκονον τῆς ἐκκλησίας τῆς ἐν Κεγχρεαῖς — ‘die ook diakonos is van de gemeente in Kenchreeën’. διάκονος (diakonos) betekent, afhankelijk van de context, dienaar, iemand met een bediening of diaken.
Hetzelfde zelfstandig naamwoord wordt elders gebruikt voor mannen die in de bediening staan: Paulus en Apollos in 1 Korintiërs 3:5, Paulus in Kolossenzen 1:23 en 1:25, Epafras in Kolossenzen 1:7 en Timotheüs in 1 Timotheüs 4:6. Het woord duidt dus niet van zichzelf uitsluitend een man aan, en betekent niet simpelweg ‘iemand die kleine diensten bewijst’. Romeinen 16:1 beschrijft niet alle taken van Febe. Maar het zou niet terecht zijn de titel af te zwakken omdat die hier een vrouw aanduidt.
5. Verbonden aan een plaatselijke gemeente
De bepaling τῆς ἐκκλησίας τῆς ἐν Κεγχρεαῖς verbindt Febe aan een concrete gemeenschap. Paulus zegt niet alleen dat zij behulpzaam is: hij beschrijft haar als diakonos ‘van de gemeente’ in Kenchreeën.
Die formulering verklaart waarom veel uitleggers hierin een vrij duidelijk omschreven kerkelijke functie herkennen. Ook wanneer we het woord ruimer vertalen als ‘iemand met een bediening’, blijft de institutionele band met de gemeente bestaan.
6. ‘Ontvang haar in de Heer’
Paulus vervolgt: ἵνα αὐτὴν προσδέξησθε ἐν κυρίῳ, ‘opdat u haar ontvangt in de Heer’, en daarna ἀξίως τῶν ἁγίων, ‘op een manier die de heiligen waardig is’. προσδέχομαι (prosdechomai) drukt uit dat iemand welkom wordt geheten of gunstig wordt ontvangen.
Paulus vraagt niet om Febe ondanks haar vrouw-zijn te verdragen. Hij vraagt om een ontvangst die past bij haar identiteit als christen en bij de apostolische aanbeveling die zij meebrengt.
7. De Romeinen moeten haar bijstaan
Paulus schrijft: καὶ παραστῆτε αὐτῇ ἐν ᾧ ἂν ὑμῶν χρῄζῃ πράγματι. De gelovigen moeten haar bijstaan in elke zaak waarin zij hen nodig heeft.
πρᾶγμα (pragma) kan een concrete zaak of aangelegenheid aanduiden. Paulus omschrijft haar opdracht niet volledig. Maar Febe komt kennelijk met werkzaamheden waarvoor de gelovigen met haar moeten samenwerken.
8. Febe als prostatis
Paulus legt uit: καὶ γὰρ αὐτὴ προστάτις πολλῶν ἐγενήθη καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ — ‘want zij is een prostatis geweest voor velen, ook voor mijzelf’.
προστάτις (prostatis) kan een beschermster, weldoenster of patrones aanduiden. In de antieke wereld kon dit soort woorden verwijzen naar iemand die haar middelen of maatschappelijke positie gebruikte om anderen te ondersteunen. Het werkwoord dat aan dit zelfstandig naamwoord ten grondslag ligt, wordt in het Nieuwe Testament ook gebruikt voor het leidinggeven van oudsten in een plaatselijke gemeente.
9. Febe bracht waarschijnlijk de Romeinenbrief
In Romeinen staat nergens letterlijk: ‘Febe bracht deze brief’. Toch past een aanbeveling vóór de afsluitende groeten heel goed bij iemand die naar de ontvangers reist. Het is daarom historisch zeer aannemelijk dat Febe de brief heeft overgebracht.
Een briefbezorger in de oudheid kon meer doen dan alleen een boekrol vervoeren: de brief overhandigen, vertellen wie de afzender was, informatie geven over de omstandigheden en bepaalde vragen beantwoorden.
10. Een vrouw brengt Paulus’ apostolische onderwijs over
Als Febe de Romeinenbrief meeneemt, draagt zij een document over zonde, rechtvaardiging, Abraham, Adam en Christus, de doop, de Geest, Israël en de volken, de christelijke levenswijze, de sterken en de zwakken en Paulus’ zendingsplannen. Paulus lijkt haar vrouw-zijn dus niet te zien als een belemmering om zijn apostolische onderwijs aan de Romeinse gemeenschappen over te brengen.
11. Kon Febe de Romeinenbrief uitleggen?
De tekst zegt niet uitdrukkelijk dat zij in het openbaar onderwijs over de brief gaf of de officiële uitlegger ervan was. Maar als zij de brief bracht, was zij vanzelfsprekend degene die ter plaatse vragen kon beantwoorden over Paulus, zijn omstandigheden, zijn plannen en bepaalde formuleringen. Het is historisch verantwoord om te zeggen dat zij Paulus’ gedachten kon overbrengen en toelichten.
12. Wat betekent dit voor onderwijs door vrouwen?
Stel dat Paulus vond dat een vrouw, enkel omdat zij vrouw is, nooit apostolisch onderwijs aan christelijke mannen mag overbrengen of uitleggen. De rol die hij Febe toevertrouwt, zou dan moeilijk met zo’n absolute regel te verenigen zijn. Dat is een belangrijk gegeven voor de uitleg van 1 Timotheüs 2:12. Een lezing die het verbod zo algemeen maakt dat het elke overdracht van geloofsonderwijs door een vrouw uitsluit, moet worden getoetst aan Paulus’ zendingspraktijk en aan de context van de hele eerste brief aan Timotheüs.
13. Prisca, synergos van Paulus
Paulus noemt Prisca en Aquila τοὺς συνεργούς μου ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ‘mijn medewerkers in Christus Jezus’. συνεργός (synergos) verbindt de gedachte van ‘samen’ met die van ‘werk’. Prisca draagt dus dezelfde titel van medewerker als haar man.
Zij hebben hun leven voor Paulus gewaagd, de gemeenten uit de volken zijn hun dankbaar en in hun huis komt een gemeente samen. Handelingen 18:26 laat ook zien dat Prisca samen met Aquila aan Apollos de weg van God nauwkeuriger uitlegt.
14. Vrouwen die werken in de Heer
Romeinen 16 gebruikt verschillende keren κοπιάω (kopiaō): ‘hard werken’, ‘zwoegen’. Maria heeft veel werk verzet; Tryfena en Tryfosa werken in de Heer; Persis heeft veel werk verzet in de Heer.
Paulus gebruikt die woorden elders voor het zware werk in de bediening. Deze vrouwen worden dus niet beschreven als mensen die alleen passief de bediening van mannen ontvangen. Hun eigen werk wordt publiek erkend.
15. Junia: een vrouwennaam
Romeinen 16:7 noemt Ἀνδρόνικον καὶ Ἰουνίαν, Andronikus en Iounian. De vorm Ἰουνίαν staat in de accusatief. Tegenwoordig wordt deze naam overwegend opgevat als de vrouwelijke naam Junia, die in de oudheid goed is gedocumenteerd.
De vroegere hypothese dat het om een mannennaam ‘Junias’ gaat, stuit onder meer op het gebrek aan overtuigende attestaties van die naam. Het verdient daarom de voorkeur Junia als vrouw te erkennen en het eigenlijke debat te richten op de uitdrukking die volgt.
16. ‘Vooraanstaand onder de apostelen’?
Paulus beschrijft Andronikus en Junia als οἵτινές εἰσιν ἐπίσημοι ἐν τοῖς ἀποστόλοις. ἐπίσημος (episēmos) betekent opmerkelijk, vooraanstaand, onderscheiden of goed bekend.
De ene lezing vat ἐν τοῖς ἀποστόλοις inclusief op: ‘vooraanstaand onder de apostelen’. Andronikus en Junia zouden dan behoren tot de ruimere groep van de apostoloi. Een andere lezing is: ‘goed bekend bij de apostelen’. Dat zou niet noodzakelijk betekenen dat zij zelf tot die groep behoren.
Hierover bestaat werkelijk discussie. Toch heeft de inclusieve lezing aanzienlijke grammaticale, historische en exegetische steun. Volgens die lezing is Junia wel degelijk een vrouwelijke apostel.
17. Wat betekent apostolos bij Junia?
ἀπόστολος (apostolos) betekent in de kern ‘gezondene’. Het Nieuwe Testament gebruikt het woord in een bijzondere betekenis voor de apostelen die aan het begin van de kerk staan. Maar de betekenis ervan is niet altijd beperkt tot de Twaalf. Paulus is zelf apostel zonder tot de oorspronkelijke Twaalf te behoren. Het belangrijke punt is dat Junia’s vrouw-zijn, bij de inclusieve lezing van Romeinen 16:7, Paulus niet verhindert haar tot de apostoloi te rekenen.
18. Andronikus en Junia: vroeg gelovig en beproefd door lijden
Paulus voegt eraan toe dat zij ‘al vóór mij in Christus waren’. Zij behoren dus tot een generatie christenen van vóór Paulus’ bekering. Hij noemt hen ook zijn συγγενεῖς en συναιχμαλώτους. Die woorden kunnen duiden op verwantschap of gedeelde volksafkomst en op gedeelde gevangenschap. Het beeld is dat van ervaren, beproefde gelovigen die al heel vroeg bij de christelijke beweging betrokken waren.
19. Vrouwen staan in Romeinen 16 niet aan de zijlijn
Febe is diakonos en prostatis; Prisca is synergos; Junia kan worden opgevat als iemand die vooraanstaat onder de apostoloi; Maria, Tryfena, Tryfosa en Persis werken met grote inzet in de Heer. Deze woorden horen bij dienst, zending en werk in de gemeente. Romeinen 16 tekent dus geen netwerk van verantwoordelijke mannen met vrouwen eromheen als toeschouwers.
20. Dit netwerk versterkt Paulus’ geloofwaardigheid in Rome
Paulus heeft zijn voorgenomen bezoek aan Rome nog niet gebracht. Mensen die in Rome aanwezig zijn of in de Romeinse netwerken bekendstaan, hebben met hem gewerkt, met hem geleden of kennen zijn bediening. Zo zijn zij vanzelfsprekend getuigen van wie hij is en van wat hij doet. De tekst zegt niet dat zij zijn apostelschap officieel moeten bevestigen. Het is nauwkeuriger te spreken van geloofwaardigheid die voortkomt uit relaties: Paulus’ evangelie en zijn zending zijn ingebed in een concreet christelijk netwerk en berusten niet op een losstaande persoonlijke aanspraak.
21. Febe staat aan de ingang van dit netwerk
Febe wordt vóór de groeten genoemd. Zij is niet een van de mensen in Rome die Paulus groet; zij is degene die hij aan de Romeinen aanbeveelt. Als zij de brief brengt, vormt zij de menselijke verbinding tussen de afwezige apostel en de gemeenten die zijn tekst zullen horen. Zij komt met de brief, Paulus’ aanbeveling en haar eigen positie als diakonos en prostatis.
22. Febe ontvangen en luisteren naar de boodschap die zij brengt
Paulus draagt de gelovigen op haar in de Heer te ontvangen en haar bij te staan. Het zou gekunsteld zijn te denken dat de ontvangers het document dat zij brengt moeten aanvaarden, terwijl zij haar woorden automatisch terzijde schuiven omdat zij een vrouw is. De tekst vertelt niet over elk gesprek dat Febe in Rome voerde. Maar een stevige conclusie is wel mogelijk: Paulus vertrouwt een vrouw toe hem bij de gelovigen te vertegenwoordigen en voert haar vrouw-zijn nergens aan als reden om niet naar haar te luisteren.
23. Het verband met 1 Timotheüs
Romeinen 16 mag niet worden gebruikt om 1 Timotheüs 2:11–15 weg te strepen. Het helpt ons wel te begrijpen dat het verbod geen onontkoombare, universele regel is, maar met een concrete context samenhangt. We moeten het lezen binnen het betoog van de hele brief. Dat geeft aanleiding tot de uitleg dat mensen die verkeerd onderwijs geven — mannen én vrouwen — niet in de gemeente behoren te onderwijzen. Hetzelfde geldt voor mensen die het goede onderwijs niet in hun eigen leven toepassen, of zij nu man of vrouw zijn. De uitleg van 1 Timotheüs 2 zou Paulus’ handelen elders niet onbegrijpelijk moeten maken.
24. Algemene conclusie
Romeinen 16 is veel meer dan een warme lijst van bekenden. Het onthult een netwerk van medewerkers, mensen die hard werken, mensen die hun huis openstellen voor de gemeente, zendelingen en beproefde gelovigen. Dat netwerk verbindt Paulus met een concrete christelijke wereld.
Febe neemt een bijzondere plaats in. Paulus beveelt haar aan, noemt haar diakonos van de gemeente in Kenchreeën en prostatis van velen, draagt op haar te ontvangen en bij te staan, en zeer waarschijnlijk brengt zij de brief over. Als dat zo is, brengt zij Paulus’ apostolische onderwijs naar de Romeinse gemeenschappen. Daarmee bevindt zij zich vanzelfsprekend in een positie om de context en de gedachtegang ervan toe te lichten.
Junia is een vrouw van wie de naam als vrouwelijk moet worden erkend. Over de uitdrukking ‘vooraanstaand onder de apostelen’ blijft discussie bestaan, maar de inclusieve lezing heeft serieuze steun. Volgens die lezing is Junia een vrouwelijke apostel in de betekenis van een erkende uitgezonden zendeling.
Het totaalbeeld is dus een netwerk van mensen in de bediening waarin vrouwen zichtbaar en actief zijn. Paulus gebruikt voor hen krachtige woorden die dienst, samenwerking, inzet en patronage uitdrukken, en bij Junia — volgens de inclusieve lezing — ook apostelschap. Die werkelijkheid moet worden meegenomen in elke samenhangende uitleg van Paulus’ denken over vrouwen en de bediening.
Bron en vertaling
Dr. Ralf Lubs, Phoebé, Junia et le réseau ministériel de Paul. PeaceLiterature.
Medewerker van Bijbelse Gelijkheid.
Lees het oorspronkelijke artikel op de website van Ralf Lubs
Download het oorspronkelijke Franse PDF
Volledige Nederlandse vertaling van het Franse artikel van Ralf Lubs. De Griekse termen en de nuanceringen van de auteur zijn behouden. De vertaalde citaten volgen de formuleringen van de auteur.