Maria van Rome, meer dan een behulpzame vrouw

Maria krijgt in Romeinen 16 maar één zin toegeschreven door Paulus: “Groet Maria, die zich veel moeite voor ons heeft getroost” (Rom. 16:6). Paulus zegt daarmee meer dan op het eerste gezicht lijkt.

Het sleutelwoord in deze tekst is het Griekse woord kopiaō (κοπιάω): hard werken, zich inspannen, zwoegen.

Paulus gaat hier niet licht mee om. Hij gebruikt dezelfde woordgroep voor zijn eigen werk (1 Kor. 15:10; Gal. 4:11), ook voor zijn medewerkers die zich inzetten voor de gemeente (1 Kor. 16:16) en in Romeinen 16 gebruikt hij het opnieuw voor Tryfena, Tryfosa en Persis (Rom. 16:12).

Arbeid met missionaire betekenis

Marg Mowczko wijst daarom terecht op het missionaire karakter van Paulus' gebruik van kopiaō. Maria wordt niet zomaar geprezen omdat zij een behulpzaam iemand was: Paulus beschrijft haar met taal die hij elders voor christelijke bediening gebruikt.

Peter Lampe gaat in dezelfde richting en ziet Maria als iemand die waarschijnlijk missionaire arbeid verrichtte of verantwoordelijkheid droeg binnen de christelijke gemeenschap van Rome.

Susan Mathew plaatst haar binnen het bredere patroon van Romeinen 16: mannen en vrouwen werken samen als actieve deelnemers aan Paulus' missionaire netwerk.

Ook James D. G. Dunn merkt bij Romeinen 16 op hoe opvallend het aandeel van vrouwen onder Paulus' medewerkers is. Dat is belangrijk: Maria staat niet op zichzelf.

Maria tussen andere vrouwen in Romeinen 16

In hetzelfde hoofdstuk ontmoeten we Febe als diakonos en prostatis, Prisca als synergos, Junia in relatie tot de apostelen, en Tryfena, Tryfosa en Persis als vrouwen die “arbeiden in de Heer”. Tussen deze vrouwen staat ook Maria.

Een complementaire lezing van de tekst zal hoogstwaarschijnlijk stellen dat kopiaō op zichzelf geen kerkelijk ambt aanduidt. En dat klopt. Paulus noemt Maria nergens oudste, voorganger of apostel. Uit Romeinen 16:6 alleen kunnen we dus niet bewijzen dat Maria een formeel leiderschapsambt bekleedde.

Maar precies daar moet het argument ook stoppen. Dat kopiaō geen ambtstitel is, betekent niet dat Maria's arbeid daarom niet missionair of geestelijk kan zijn geweest. Paulus gebruikt het woord juist herhaaldelijk voor zijn eigen evangeliearbeid en die van andere medewerkers.

Wie Maria's werk vervolgens zonder tekstueel bewijs reduceert tot koken, gastvrijheid of praktische ondersteuning, leest evenzeer iets in de tekst wat er niet staat.

Geen uitsluitend moderne lezing

Dit is geen uitsluitend moderne of feministische lezing. Johannes Chrysostomus was in de vierde eeuw al diep onder de indruk van de vrouwen die Paulus in Romeinen 16 noemt. In zijn homilie over dit hoofdstuk gebruikt hij hun arbeid juist om zijn luisteraars en lezers te confronteren met de ijver en toewijding van vrouwen in de vroege kerk.

Maria blijft voor ons grotendeels onbekend. We weten niet wat ze precies deed en moeten haar geen titel geven die Paulus haar niet geeft.

Maar wat we wel weten, mogen we evenmin minimaliseren: Maria had zoveel voor de christenen in Rome gearbeid dat Paulus haar persoonlijk en met nadruk liet groeten. En dat wijst op een grote verantwoordelijkheid.

Het beeld van Romeinen 16 is daardoor moeilijk te missen. Vrouwen stonden niet alleen naast de missie van Paulus om haar praktisch mogelijk te maken. Febe, Prisca, Junia, Maria, Tryfena, Tryfosa en Persis verschijnen in Paulus' eigen woorden als deelnemers aan die missie.

Maria was geen voetnoot bij het werk van de vroege kerk. Zij behoorde tot de mensen die het werk deden, zij behoorde tot Paulus' vertrouwensnetwerk.