Waarom noemt Paulus Priscilla eerst?

Inleiding

Soms zit er in een Bijbeltekst een klein detail waar je gemakkelijk overheen leest. In Romeinen 16:3 vinden we zo'n detail.

Paulus schrijft niet: Aquila en Priscilla. Hij noemt Priscilla eerst.

In het Nederlands lijkt dit misschien niet zo belangrijk. Mensen moeten nu eenmaal in een bepaalde volgorde worden genoemd. Wanneer we alle teksten over Priscilla en Aquila naast elkaar leggen, ontstaat echter een patroon. Het echtpaar wordt zes keer samen genoemd in het Nieuwe Testament. Vier keer staat Priscilla of Prisca vóór haar echtgenoot.

In Handelingen 18:2 noemt Lucas Aquila vóór Priscilla. In Handelingen 18:18 draait hij de volgorde om. Priscilla staat er vóór Aquila. Hetzelfde gebeurt in de Griekse grondtekst van Handelingen 18:26. Paulus schrijft in Romeinen 16:3 “Priscilla en Aquila” en in 2 Timoteüs 4:19 opnieuw “Prisca en Aquila”. Alleen in 1 Korintiërs 16:19 staat volgens de gangbare Griekse tekst Aquila opnieuw vóór Prisca.

Vier van de zes keer staat Priscilla dus voor Aquila.

Susan Mathew besteedt hier in haar studie Women in the Greetings of Romans 16.1 tot 16.16 behoorlijk wat aandacht aan. Zij merkt op dat het in de antieke wereld ongebruikelijk was om binnen een gehuwd paar de vrouw vóór haar man te noemen. Binnen de brieven van Paulus is Priscilla volgens haar zelfs het enige voorbeeld waarbij dit gebeurt.

De vraag ligt dan voor de hand: waarom?

Eerst even naar het Grieks

Paulus schrijft in Romeinen 16:3:

Ἀσπάσασθε Πρίσκαν και Ἀκύλαν

Aspasasthe Priskan kai Akylan.

“Groet Prisca en Aquila.”

Het werkwoord aspasasthe betekent “groet”. Vervolgens komen de twee namen, Priskan en Akylan. Beide namen staan in dezelfde naamval, de accusatief. Ze zijn dus grammaticaal gelijkwaardig en vormen samen het object van hetzelfde werkwoord.

Dat is van belang. De grammatica zegt niet dat Prisca gezag heeft over Aquila. Er staat ook niet dat zij de leider van haar man was. Wie dat uit de woordvolgorde alleen probeert te bewijzen, vraagt te veel van de Griekse tekst. Maar daarmee is de zaak niet afgedaan.

Grammaticale gelijkwaardigheid betekent niet dat woordvolgorde betekenisloos is.

In het Koinègrieks is de woordvolgorde vrijer dan in het Nederlands, onder andere omdat naamvallen duidelijk maken welke grammaticale functie woorden hebben. Daardoor kan de plaats van een woord worden gebruikt om nadruk, contrast of prominentie aan te geven. De schrijver moet kiezen wie hij eerst noemt. Wanneer dezelfde twee personen verschillende keren samen worden genoemd, kan een terugkerende volgorde iets zeggen over hoe zij bij de schrijver of binnen de gemeenschap bekendstonden.

Bij Priscilla is dat patroon uniek.

Niet zomaar de vrouw van Aquila

De eerste keer dat Lucas het echtpaar introduceert, doet hij dat anders. In Handelingen 18:2 lezen we:

Ἀκύλαν … και Πρίσκιλλαν γυναῖκα αὐτοῦ

“Aquila en zijn vrouw Priscilla.”

Aquila wordt geïntroduceerd en Priscilla wordt op dat moment aangeduid als zijn vrouw. Later in hetzelfde hoofdstuk draait Lucas zelf de volgorde om.

Wanneer Paulus vanuit Korinte vertrekt, lezen we in Handelingen 18:18 dat Priscilla en Aquila met hem meegaan. Nog opvallender wordt het in Handelingen 18:26, wanneer Apollos in Efeze onderwezen wordt.

Lucas omschrijft Apollos als welsprekend en vertrouwd met de Schriften. Hij verkondigt wat hij over Jezus weet, maar zijn kennis is nog niet volledig. Wanneer Priscilla en Aquila hem horen, nemen zij hem onder hun hoede en leggen zij hem de weg van God nauwkeuriger uit.

Opnieuw noemt Lucas Priscilla eerst:

οὗτός τε ἤρξατο παρρησιάζεσθαι ἐν τη συναγωγῇ· ἀκούσαντες δε αὐτοῦ Πρίσκιλλα και Ἀκύλας προσελάβοντο αὐτον και ἀκριβέστερον αὐτῷ ἐξέθεντο την ὁδον τοῦ θεοῦ.

Dat bewijst niet dat zij Apollos alleen onderwees of dat Aquila slechts een figurant was. De tekst schrijft het onderwijs juist aan hen beiden toe. Maar het is eveneens moeilijk om Priscilla hier als een passieve echtgenote voor te stellen. Ze maakt grammaticaal deel uit van het handelende paar en wordt daarbij als eerste genoemd.

Dat past bij het beeld dat Paulus zelf van haar geeft.

Priscilla en Aquila, mijn medewerkers

In Romeinen wordt het nog interessanter. Paulus noemt hen:

τους συνεργούς μου ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ

“Mijn medewerkers in Christus Jezus.”

Het woord synergous betekent mensen die samenwerken, medewerkers. Paulus gebruikt deze taal voor mensen die samen met hem betrokken zijn bij zijn missie.

Ook hier worden Priscilla en Aquila niet tegenover elkaar geplaatst. Paulus maakt geen onderscheid tussen een mannelijke hoofdmedewerker en zijn ondersteunende echtgenote. Hij spreekt hen samen aan als zijn medewerkers.

Juist binnen die constructie schrijft Paulus: Priscilla en Aquila.

De eerste naam die de christenen in Rome horen wanneer Paulus dit belangrijke medewerkerspaar noemt, is dus die van Priscilla.

Waarom zou haar naam eerst staan?

Daarover bestaat geen zekerheid.

Susan Mathew bespreekt verschillende verklaringen die in het onderzoek zijn voorgesteld. Priscilla kan uit een hogere sociale klasse afkomstig zijn geweest. Misschien beschikte zij over meer financiële middelen of was zij beter bekend binnen de christelijke gemeenschappen. Ook is voorgesteld dat zij een grotere rol speelde binnen hun bediening vanuit huis of sterker betrokken was bij het missionaire werk.

James Dunn bespreekt bijvoorbeeld de mogelijkheid dat Priscilla de prominentere van de twee was of een hogere sociale status had. Elisabeth Schüssler Fiorenza zoekt de verklaring in haar maatschappelijke positie, haar betekenis voor de missie of een combinatie van beide.

Mathew zelf is voorzichtig met de stelling dat we haar hogere sociale status kunnen bewijzen. Zij vindt het aannemelijker om haar prominentie te verbinden met haar leiderschapsrol binnen de vroegchristelijke missionaire beweging.

Dat onderscheid is belangrijk. Het gaat dan niet om een positie die zij kocht, maar om respect dat zij door haar geestelijke werk had verworven.

We weten niet dat Priscilla rijker was dan Aquila. We weten niet dat zij maatschappelijk boven hem stond. We weten evenmin dat de eerste naam in een opsomming automatisch de leider aanduidt.

Maar we hebben ook geen reden om de opvallende volgorde weg te verklaren alsof die niets kan betekenen.

Mathew wijst erop dat Paulus in Romeinen 16 het echtpaar als een eenheid aanspreekt. Hij vraagt de Romeinen Priscilla en Aquila te groeten en spreekt vervolgens over de gemeente in hun huis. Toch krijgt binnen dat gezamenlijke optreden de naam van Priscilla de eerste plaats. Voor Mathew past dit bij haar prominentie binnen de beweging.

Een gemeente in hun huis

Het eindigt daar niet. Meteen na zijn woorden over Priscilla en Aquila schrijft Paulus:

Ook in 1 Korintiërs 16:19 lezen we over een gemeente die in hun huis samenkomt.

Dat is geen onbelangrijk detail. De eerste christelijke gemeenten kwamen voor een belangrijk deel samen in huiskerken. Het beschikbaar stellen van een huis plaatste een huishouden midden in het leven van zo'n gemeenschap.

Mathew verbindt de positie van Priscilla daarom ook met hun betrokkenheid bij huisgemeenten. Ze beschrijft het echtpaar als invloedrijk binnen de christelijke gemeenschap vanwege hun steun aan Paulus en hun actieve rol in de huisgemeenten op de verschillende plaatsen waar zij verbleven. Voor Priscilla ziet ze een mogelijke verbinding tussen haar prominentie en haar aandeel in het leiderschap van die gemeenschap.

Dat maakt de naamsvolgorde interessanter. We hebben niet alleen een vrouw wier naam toevallig een paar keer eerst verschijnt. We hebben een vrouw die samen met haar man Apollos onderwijst, door Paulus synergos wordt genoemd, haar leven voor Paulus in gevaar brengt en in wier huis een kerkgemeenschap samenkomt.

Binnen dat bredere beeld verschijnt haar naam vier keer vóór die van haar man.

Is de volgorde later aangepast?

Daarmee komen we bij een interessant tekstkritisch detail.

Susan Mathew verwijst naar het onderzoek van Dariusz Kurek Chomycz naar de verschillende handschriften waarin Priscilla en Aquila voorkomen. Hij onderzocht of er in de tekstoverlevering mogelijk een tendens bestond om Priscilla minder prominent te maken. Zijn conclusie is voorzichtig. Hij stelt niet dat bewezen is dat kopiisten systematisch tegen Priscilla waren, maar volgens hem kan niet worden uitgesloten dat sommige varianten haar belang verminderden.

Dat is vooral interessant bij 1 Korintiërs 16:19, een van de twee plaatsen waar Aquila volgens de gebruikelijke tekst eerst staat.

Hier moeten we zorgvuldig blijven. Het bestaan van tekstvarianten bewijst niet dat iemand bewust besloot een vrouw minder prominent te maken. Namen van een bekend paar kunnen tijdens het kopiëren ook onbewust in een voor de kopiist vertrouwdere volgorde terechtkomen.

De varianten zijn wel relevant. Ze laten zien dat de volgorde van deze twee namen al binnen de tekstoverlevering kon veranderen. Dat maakt het des te belangrijker om niet alleen Nederlandse vertalingen te lezen, maar ook naar de Griekse tekst te kijken.

Wat kunnen we werkelijk concluderen?

De Griekse syntaxis bewijst niet dat Priscilla de leider was. Haar prominente plaats betekent ook niet dat zij boven Aquila stond. Dat zou de ene hiërarchie alleen maar vervangen door een andere.

In het Bijbelse verhaal is heerschappij van de ene mens over de andere niet het ideaal waarmee de schepping begint. Genesis 3 laat juist zien hoe overheersing de relatie tussen man en vrouw binnendringt wanneer de oorspronkelijke gelijkheid door de zondeval wordt gebroken. In Christus wordt niet gezocht naar een omkering waarbij de vrouw nu boven de man komt te staan, maar naar herstel van gelijkwaardigheid.

Priscilla en Aquila zijn daar een mooi voorbeeld van. Samen onderwijzen ze Apollos, samen stellen ze hun huis open en samen worden ze medewerkers in de verkondiging van het evangelie.

De tekst zegt evenmin dat de eerste naam in een Grieks namenpaar altijd de belangrijkste persoon aanduidt. Maar het andere uiterste doet de teksten ook geen recht. Priscilla voorstellen als slechts de vrouw van Aquila die haar man hielp bij zijn bediening, past moeilijk bij het geheel van de gegevens.

Paulus noemt haar en Aquila zijn medewerkers. Lucas beschrijft haar en Aquila als degenen die Apollos nauwkeuriger onderwijs geven. Een huisgemeente komt in hun woning samen. Wanneer het echtpaar in het Nieuwe Testament wordt genoemd, verschijnt haar naam in vier van de zes gevallen als eerste.

Mathew vindt die volgorde opvallend genoeg om haar te verbinden met Prisca's prominentie en mogelijk met haar leiderschapsrol binnen de vroegchristelijke missie. Tegelijk erkent zij dat we de precieze reden voor die prominentie niet meer met zekerheid kunnen achterhalen.

Πρίσκαν και Ἀκύλαν

Prisca en Aquila.

Niet één keer, maar als onderdeel van een breder nieuwtestamentisch patroon waarin Priscilla zichtbaar blijft.

Priscilla stond niet simpelweg naast een belangrijke man. Zij was zelf een medewerker van Paulus, gaf onderwijs en stond samen met Aquila midden in het leven van de eerste gemeenten.