Complementariteit, egalitarisme en de vraag naar machtsmisbruik

Inleiding

Wanneer kerken nadenken over de rol van mannen en vrouwen, gaat het vaak over interpretatie van bepaalde teksten. Toch is er nog een andere vraag die steeds meer aandacht krijgt in zowel de theologie als de sociale wetenschappen: heeft de manier waarop een kerk macht organiseert invloed op het risico op geestelijk of relationeel misbruik?

De afgelopen jaren hebben verschillende onderzoeken, dissertaties en academische publicaties deze vraag onderzocht. Hoewel geen enkele kerkinrichting misbruik volledig kan voorkomen, laten de studies wel zien dat bepaalde machtsstructuren misbruik gemakkelijker kunnen legitimeren of juist kunnen tegengaan.

Geen enkele kerkinrichting voorkomt misbruik volledig. Maar de manier waarop een kerk macht organiseert, doet er wel toe.

Complementaire structuren en het risico op misbruik

Complementariteit vertrekt vanuit het principe dat man en vrouw gelijkwaardig zijn in waarde, maar verschillende, door God gegeven rollen hebben. In veel complementaire kerken betekent dit dat het hoogste geestelijke gezag uiteindelijk bij mannen ligt.

Op zichzelf hoeft een complementaire visie niet automatisch tot misbruik te leiden. Toch wijzen meerdere onderzoekers erop dat juist deze hiërarchische structuur door plegers kan worden misbruikt.

1. Mannelijk hoofdschap kan worden gebruikt als legitimatie van controle

Een terugkerend thema in de literatuur is het begrip male headship, mannelijk hoofdschap.

Wanneer een man wordt gezien als de uiteindelijke geestelijke autoriteit binnen huwelijk of kerk, kan een pleger zich beroepen op deze positie om controle uit te oefenen over zijn vrouw of gemeenteleden. Geestelijk leiderschap wordt dan een middel om dominantie te rechtvaardigen.

Onderzoek naar Mars Hill Church onder leiding van Mark Driscoll laat zien hoe taal over mannelijk leiderschap, geestelijke autoriteit en gehoorzaamheid kon bijdragen aan een cultuur waarin machtsmisbruik minder snel werd gecorrigeerd.

Jessica Johnson beschrijft in Biblical Porn hoe een combinatie van hypermasculiniteit, autoritair leiderschap en complementaire genderrollen een omgeving creëerde waarin kritiek moeilijk werd en slachtoffers weinig ruimte ervoeren om zich uit te spreken.

2. Onderdanigheid kan de stem van slachtoffers verzwakken

Verschillende onderzoekers wijzen erop dat vrouwen binnen sterk hiërarchische kerken vaker worden aangemoedigd om geduldig, stil en onderdanig te zijn.

Deze eigenschappen zijn op zichzelf niet problematisch. Ze worden dat wel wanneer zij worden gebruikt om vrouwen te ontmoedigen misbruik of onrecht aan te kaarten.

Elaine Schnabel spreekt daarom over spiritual tyranny: geestelijke autoriteit die wordt ingezet om mensen afhankelijk, gehoorzaam of zwijgend te houden.

Onderdanigheid wordt gevaarlijk wanneer zij niet langer vrijwillige dienstbaarheid is, maar een religieus middel om slachtoffers stil te houden.

3. Slachtoffers krijgen soms mede verantwoordelijkheid

Een terugkerende observatie in onderzoek naar evangelicale contexten is dat vrouwen regelmatig impliciet of expliciet mede verantwoordelijk worden gehouden voor problemen binnen het huwelijk.

Argumenten zoals:

• “Je respecteerde je man onvoldoende.”
• “Je ondermijnde zijn leiderschap.”
• “Je voldeed niet aan zijn behoeften.”

kunnen ertoe leiden dat slachtoffers zichzelf verantwoordelijk gaan voelen voor het gedrag van de pleger. Dat noemen we victim-blaming.

Onderzoek naar huiselijk geweld binnen conservatief-evangelicale contexten laat zien dat dergelijke overtuigingen het zoeken naar hulp aanzienlijk kunnen bemoeilijken.

4. Bescherming van leiders en instellingen

Wanneer een voorganger, oudste of invloedrijke leider wordt beschuldigd, ontstaat regelmatig een loyaliteitsconflict.

Onderzoekers beschrijven hoe kerken soms primair de reputatie van de leider of de gemeente proberen te beschermen. Hierdoor worden meldingen geminimaliseerd, uitgesteld of niet onafhankelijk onderzocht.

Bekende voorbeelden zijn onder meer:

• Mars Hill Church (Mark Driscoll)
• Bethlehem Baptist Church (na het leiderschap van John Piper)
• Willow Creek Community Church (Bill Hybels)

Hoewel deze kerken onderling sterk verschillen in hun visie op vrouwen, laten alle drie zien hoe concentratie van macht en een gebrek aan transparante verantwoording ernstige gevolgen kunnen hebben.

Niet alleen de theologie, maar ook de manier waarop macht wordt gecontroleerd, bepaalt mede hoe veilig een kerk is.

Egalitarisme als beschermende factor

Egalitaire theologie vertrekt vanuit de overtuiging dat mannen en vrouwen gelijkwaardig zijn en ook gelijkwaardig geroepen zijn tot leiderschap, afhankelijk van hun gaven.

Dat betekent niet dat egalitaire kerken immuun zijn voor misbruik.

Integendeel: ook binnen egalitaire gemeenten zijn ernstige gevallen van geestelijk of seksueel misbruik bekend. Het bekendste voorbeeld is wellicht Willow Creek Community Church onder Bill Hybels.

De casus van Bill Hybels roept een belangrijke vraag op.

Willow Creek stond bekend als een kerk die vrouwen ruimte gaf in leiderschap en daarom vaak als egalitair werd omschreven. Toch kwamen er ernstige beschuldigingen van seksueel grensoverschrijdend gedrag en machtsmisbruik tegen Bill Hybels naar buiten.

Dat betekent niet dat egalitaire theologie geen waarde heeft. Wel laat het zien dat geen enkele kerkvisie op zichzelf misbruik onmogelijk maakt.

Hoe egalitair is een misbruiker nog?

Tegelijk roept dit een fundamentele vraag op: hoe egalitair is iemand nog op het moment dat hij een ander misbruikt?

Egalitarisme gaat uit van de overtuiging dat mannen en vrouwen gelijkwaardig zijn, beiden naar Gods beeld geschapen en daarom met dezelfde waardigheid behandeld moeten worden. Misbruik doet precies het tegenovergestelde.

Een pleger behandelt de ander niet langer als een gelijkwaardig mens, maar gebruikt de ander als middel voor eigen verlangens, macht of status.

Vanuit dat perspectief kun je stellen dat seksueel of geestelijk misbruik niet alleen een moreel falen is, maar ook een fundamentele ontkenning van het egalitaire mensbeeld. De dader handelt niet overeenkomstig de overtuiging die hij misschien zegt te belijden.

Waarom egalitaire structuren beschermend kunnen werken

Toch wijzen verschillende onderzoekers erop dat egalitaire structuren enkele belangrijke beschermende mechanismen bevatten.

1. Geen theologische rechtvaardiging voor dominantie

Wanneer mannen en vrouwen dezelfde geestelijke autoriteit bezitten, kan een pleger zich niet beroepen op een door God gegeven hogere positie.

Controle en dwang verliezen daarmee hun theologische legitimatie.

Egalitaire theologie ontneemt misbruikers een belangrijk religieus argument waarmee controle kan worden gelegitimeerd.

2. Wederzijdse verantwoording

In egalitaire kerken kunnen vrouwen eveneens leidinggeven, corrigeren en toezicht houden.

Daardoor ontstaat een bredere cultuur van wederzijdse verantwoording (mutual accountability), waarbij macht minder geconcentreerd is.

Onderzoek binnen de organisatiepsychologie laat al langer zien dat gedeelde macht doorgaans leidt tot gezondere besluitvorming en betere controlemechanismen.

3. Meer aandacht voor slachtoffers

Studies die complementaire en egalitaire organisaties vergelijken, laten zien dat egalitaire organisaties gemiddeld sterker de nadruk leggen op bescherming van slachtoffers en minder snel de nadruk leggen op het behouden van traditionele gezagsstructuren.

Dat betekent niet dat iedere egalitaire kerk automatisch slachtoffergericht handelt, maar wel dat de theologische uitgangspunten minder ruimte laten om misbruik religieus te legitimeren.

Gedeeld leiderschap garandeert geen veilige kerk, maar het maakt het moeilijker om macht langdurig aan het zicht van anderen te onttrekken.

Geen eenvoudige tegenstelling

Het zou onjuist zijn om te concluderen dat:

• complementaire kerken altijd onveilig zijn;
• egalitaire kerken altijd veilig zijn.

Daarvoor is de werkelijkheid te complex.

Wel laat het beschikbare onderzoek zien dat hiërarchische machtsstructuren waarin één groep structureel meer gezag bezit, misbruik gemakkelijker kunnen faciliteren of beschermen.

Daartegenover lijken gedeeld leiderschap, wederzijdse verantwoording en gelijkwaardige participatie belangrijke beschermende factoren te zijn.

Veilige kerken ontstaan niet doordat iedereen dezelfde visie op mannen en vrouwen heeft, maar doordat macht transparant wordt gedeeld en leiders aanspreekbaar blijven.

Conclusie

Geen enkele kerkinrichting voorkomt misbruik volledig.

Maar theologie doet ertoe.

Wanneer geestelijke autoriteit exclusief wordt verbonden aan één geslacht, ontstaat een groter risico dat deze autoriteit wordt misbruikt of moeilijker wordt gecorrigeerd.

Een egalitaire visie garandeert geen veilige kerk, maar zij ontneemt misbruikers wel een belangrijk theologisch instrument: de claim dat hun controle of dominantie door God is ingesteld.

Juist daarom is het gesprek over mannen, vrouwen en leiderschap niet slechts een exegetische discussie. Het raakt aan de vraag hoe de kerk macht organiseert, slachtoffers beschermt en het karakter van Christus zichtbaar maakt.